Dominicaans leven 2004/1 

Kerkelijk gesloten huwelijken nietig verklaren

Reeds meer dan twaalf jaar werkt ondergetekende aan de kerkelijke rechtbank. Bijna alle te behandelen zaken gaan over mensen die vragen dat hun kerkelijk huwelijk nietig zou worden verklaard. U leest het goed: nietig verklaren, dus niet ontbinden van een geldig huwelijk. Maar wanneer is een huwelijk kerkelijk nietig? Er zijn drie soorten gevallen.

Het kan zijn dat een van de partijen canoniek (kerkrechtelijk) huwelijksonbekwaam is: men heeft een gelofte gedaan, men is al gehuwd, men heeft niet de vereiste leeftijd, men is te dichte familie... Zo'n huwelijk kan na een eenvoudige vaststelling van het beletsel nietig verklaard worden.

Een langere procedure (zeg maar: één jaar) is nodig voor de volgende twee gevallen.

Het kan zijn dat men onbekwaam is om een huwelijkstoestemming te geven, omdat men niet goed weet wat een huwelijk inhoudt (men heeft geen besef van de grondwaarden), of niet vrij is in zijn toestemming (men staat onder sterke dwang, men is zichzelf niet meester...) of men is psychisch niet in staat zijn huwelijksverplichtingen te volbrengen (diepgeworteld egoïsme, men is man‑ of vrouwziek, men is feitelijk homofiel of lesbisch...).

En dan heeft men personen die eigenlijk het huwelijk zèlf niet willen (ze trouwen om een positie, om een nationaliteit te bemachtigen) of ze maken voorbehoud voor een element dat de Kerk als essentieel voor een huwelijk beschouwt (eenheid, onverbreekbaarheid, principiële openheid voor kinderen).

De procedure geschiedt door ondervragingen van de partijen en van getuigen. Het best heeft men vooraf een vrijblijvend gesprek met de verantwoordelijke van de rechtbank (of met een kerkelijk advocaat) om te weten waaraan men begint en of er kansen op slagen zijn.

De bedoeling is niet iemand te beschuldigen (al ligt de oorzaak van de nietigheid wel bij een van de partners), maar wel uit pastorale bekommernis na te gaan of de situatie waarin men verzeild is geraakt kan opgelost worden door het vaststellen van de nietigheid.

Veel personen zoeken ook de rechtbank op omdat ze, eenmaal gescheiden, met hun geweten in het reine willen zijn. De laatste tijd gebeurt dat zelfs vaak door mensen die allang gescheiden zijn en daar nu vragen over stellen. Meestal doet iemand wel een aanvraag omdat hij of zij een nieuwe partner heeft gevonden. Maar hoe pastoraal de procedure ook bedoeld is, ze blijft natuurlijk rechtspraak. Veel huwelijken stranden jammer genoeg ook zonder dat men bewijzen kan dat ze ongeldig gesloten werden.

Er zijn nog altijd mensen die menen dat je een zekere standing moet hebben of op z'n minst goed bij kas moet zijn om aan zo'n kerkelijke rechtszaak te beginnen. Maar dat klopt niet. De kosten van de procedure belopen 800 euro, te betalen door de persoon die de aanvraag doet (men veroordeelt immers geen van de partijen). Maar naargelang van de financiële situatie van de betrokken persoon worden ook kosteloze processen gevoerd, of wordt de kostprijs gereduceerd.

K.J. Backeljauw o.p.