Steeds meer zien we iconen in kerken van ons bisdom (Haarlem). Ze worden zelfs gebruikt tijdens onze liturgie. Icoon komt van een Grieks woord dat 'gelijkenis' betekent. In iconen kun je je spiegelen, het zijn spiegels van stilte omdat ze zonder sensatiezucht, in stilte, voorbeeldfunctie zijn voor onze levensstijl. De gelaatsuitdrukking op iconen is emotieloos, laat geen droefheid of blijdschap zien, ze zijn star en lijken gevoelloos over te komen. Je moet er aan wennen om ze te waarderen. Als dat lukt, heb je er veel meer bidders bij, want dat is wat iconen doen: aanwezig zijn, present stellen. Ze zijn er niet om te aanbidden, maar wel vereringwaardig. Hun spirituele betekenis wordt geholpen door een oude techniek.

Iconen worden geschilderd op met krijt en lijm geprepareerde planken. Het hardhout dat daarvoor gebruikt wordt, komt uit de streek waar de icoon gemaakt wordt. Krijt dat tot poeder is gemalen wordt samen met beenderenlijm op de plank aangebracht. Daarna wordt er een voorbeeld op de plank getekend, dat past in de traditie van het iconen schilderen. Want weet wel: iconen stammen uit de Byzantijnse tijd, toen de kerk nog één was en het hof van keizer Constantijn voorschreef hoe men zich diende te gedragen en zich moest kleden! Iets dat de icoonschilder van nu dient te respecteren als hij of zij wil dat zijn of haar icoon een icoon mag heten. Dan moet de icoon in de eeuwenoude traditie van Byzantium geschilderd zijn, anders is ze de gelijkenis onwaardig.

Ik wil het nu hebben over de rozenkransicoon. Ze is een Vita-icoon omdat er rondom het portret van de Moeder Gods, zoals ze in de Byzantijnse traditie wordt genoemd, verhalen worden getoond uit het leven van Maria. (Vita komt van 'leven'). Deze Moeder Gods van de Tederheid zou volgens een oude traditie door de evangelist Lucas zelf geschilderd zijn. Ze is een van de honderdvijftig voorbeelden van de Moeder-Godsicoon, evenveel als er bewustzijnslagen zijn in een menselijk lichaam. De Byzantijnse traditie kent geen rozenkrans, wel het Jezusgebedsnoer, een wollen koord met honderd knopen waarmee het gebed 'Heer Jezus Christus erbarm U' als mantra (spreuk die steeds wordt herhaald) wordt gebeden.

Voor ons is de rozenkrans een gebedssnoer met vijftien grote honderdvijftig kleine kralen. Het bestaat uit 150 maal een Wees Gegroet aan Maria, afgewisseld met tien keer het onzevader.

De prior van het dominicanenklooster in Haarlem liet Geertgen tot Sint Jans in 1487 een portret maken van Maria met een rozenhoedje op haar hoofd. Het schilderij van 20 x 26 cm is nu als 'Verheerlijking van Maria' in het museum Boymans-van Beuningen in Rotterdam te zien.

Tijdens het bidden van het rozenhoedje glijden de kralen een voor een door de vingers en wordt het leven van Jezus en Maria overwogen. De beschrijvingen ervan worden 'de geheimen' van het rozenkransgebed genoemd. Als een 'stripverhaal' zijn deze overwegingen in kleine taferelen op de vita-icoon in beeld gebracht. Zo kan er in aanwezigheid van de rozenkransicoon met open ogen gebeden worden in de scènes die zijn afgebeeld rondom de Moeder Gods van de Tederheid. Het Christuskind, met zijn wang tegen de hare en een arm om de hals van zijn moeder geslagen, de voetzool bloot om kwetsbaarheid te tonen. Maria kijkt wat dromerig over haar kind heen, ver van dit moment van tederheid. Zij tuurt in de verte, het lijden wacht, zoals de oude Simeon het in de tempel al had voorspeld: 'uw eigen ziel zal door een zwaard worden doorboord.'

Paus Johannes Paulus II heeft aan het traditionele rozenkransgebed de 'geheimen van het Licht' toegevoegd. Ze worden gebruikt voor de donderdag. Het zijn vijf overwegingen uit het openbare leven van Jezus, vanaf zijn doop in de Jordaanrivier tot Het laatste avondmaal en de instelling van de eucharistie.

Thom Breukel o.p.