'Hoe kunnen we de waarheid spreken en toch één zijn in de kerk?' Dit was de titel en het thema van de J.H. Walgrave-lezing van Timothy Radcliffe op 11 oktober in de nokvolle promotiezaal van de K.U. Leuven.

De ene waarheid van ons geloof wordt op zo'n manier gesproken en begrepen dat ze ons verdeelt. Ook binnen onze kerk stellen 'links' en 'rechts' zich tegen elkaar op: de 'progressieve' strekking tegen de 'conservatieve'. Waar hun tegenstelling op de spits wordt gedreven (en dit gebeurt op veel plaatsen), ontstaat een polarisatie die diepe wonden slaat in de kerk. Er is maar één weg om de slagbomen die ons van elkaar scheiden te slopen: de weg van de dialoog. Traditionalisten (eigenlijk houd ik niet van het woord) zijn er meestal niet voor te vinden. Voor hen gaat het niet om dialoog, het is de waarheid die telt. Ze zijn bang, ze hebben angst dat 'dialoog' bij hen die ervoor pleiten een ander woord is voor een relativisme dat de waarheid versplintert.

Elkaar beluisteren en begrijpen

Hiermee is mijn sleutelwoord gevallen, angst. Mijn stelling is dat we een helende dialoog in de kerk kunnen voeren als we onze angsten onder ogen zien en erin slagen ze te overwinnen.

Eerst wil ik dit vertellen. Toen Dominicus met zijn metgezel Bertrand de Garrigue op weg was naar Parijs, kwamen ze een groep Duitse pelgrims tegen. Hij kende geen Duits. Hij zei tegen Bertrand: laten we bidden dat God ons in staat stelt om hen te verstaan, zodat we de boodschap van het evangelie met hen kunnen delen. Merkwaardig: hij bad niet dat de pelgrims hem zouden kunnen verstaan, hij wilde hen kunnen verstaan. Een dialoog begint met luisteren. Luisteren naar de gesprekspartners om te begrijpen wat hen beweegt, bekommert en angstig maakt, wat hen in ons tegenstaat.

Welke angsten versterken de verdeeldheid binnen onze kerk? Kort en een beetje te simpel samengevat: de angst van behoudsgezinde katholieken is meestal dat de kerk in een chaos verzeilt, de angst van meer liberaal gezinde katholieken dat alles in de kerk bij het oude blijft. Als ze naar elkaar willen luisteren, kunnen ze elkaars angst begrijpen en kan het lukken dat ze elkaar ervan bevrijden.

Thimothy Radcliffe in gesprek met studenten

Liberaal gezinde katholieken moeten respect opbrengen voor de terechte bezorgdheid die spreekt uit de angst van hun conservatieve broeders en zusters. Ze mogen hen niet nodeloos provoceren, zoals kinderen die met stenen gooien naar de leeuwen in de dierentuin. Maar er moet ook een wederzijds vertrouwen zijn dat de chaos van Goede Vrijdag, toen de zon verduisterde en het voorhangsel van de tempel doormidden scheurde, op paaszondag overwonnen is. De wereld is op die dag weer nieuw gemaakt.

De grote zorg van katholieken zoals ik die ik liberaal gezind noem is dat de kerk blijft stilstaan of zelfs achteruitgaat. Na het concilie droomden velen van een kerk die zich grondig zou hervormen. Die droom is niet uitgekomen, toch niet zoals ze hadden gewenst. Ik ben een koppige optimist, maar ik moet de mogelijkheid onder ogen durven zien dat de kerk meer autocratisch wordt en haar paternalisme versterkt, dat ze haar vrouwonvriendelijkheid niet opgeeft. Hierin verschil ik dus van mijn behoudsgezinde broeders en zusters in het geloof. We delen een zelfde passie voor de waarheid, maar omdat onze angst verschilt, kan deze passie anders gericht zijn. Dialoog is juist nodig om dit bij elkaar te onderkennen en er wederzijds begrip voor op te brengen.

De werkelijkheid voorbij de woorden

Thomas van Aquino schreef dat het geloof zijn voltooiing niet vindt in de woorden van het Credo, maar in de werkelijkheid zelf: in God. We drukken ons geloof uit in woorden, maar we geloven in God. Woorden hebben we nodig, ware woorden met een nauwkeurigheid waaraan we vasthouden. Maar ons geloof reikt voorbij die woorden naar de Ene die altijd een onuitsprekelijk mysterie is. Al onze beweringen over het geloof, al onze credo's zijn alleen waar in zover ze voorbij zichzelf wijzen naar het mysterie van Gods liefde voor ons. Alles draait rond de verkenning van dit mysterie.

Veel tragische problemen komen voort uit de spanningen tussen de gelovigen die het grootste belang hechten aan de waarheid van de woorden en de anderen voor wie het vooral gaat om de waarheid van het mysterie. Voor sommigen moet er zorgzaam op gelet worden dat we de juiste woorden blijven spreken. Elke afwijking van de overgeleverde formules wekt het vermoeden van ketterij. Als men angst heeft voor de chaos, voor het verval van de orde, ziet men in de trouw aan de overgeleverde woorden de enige veilige dam tegen de chaos van de ketterij. Natuurlijk zijn woorden belangrijk. We moeten met zorg en eerbied letten op wat we zeggen over God. Maar het gevaar is dat men gefixeerd raakt op de woorden en vervalt in dogmatisch fundamentalisme.

Voor anderen - de zogenaamd liberale katholieken - is streven naar waarheid bovenal voorbij de woorden reiken naar het mysterie. Dit is uiteraard de natuurlijke neiging van hen die vooral angst hebben voor de stilstand, voor het vastlopen van verandering. Hun gevoeligheid voor het onuitsprekelijke mysterie van God maakt hen gastvrij voor alle soorten van religieuze tradities. Maar het gevaar van deze strekking is dat ze gemakkelijk vervalt in mystieke leegheid.

Sommigen onder ons zijn meer geneigd de woorden te koesteren en anderen neigen meer naar een koestering van de beweging van het zwijgen. Maar we hebben beide nodig om dichter bij de waarheid van God te komen. Veeleer dan de enen dogmatisch fundamentalisme te verwijten en de anderen mystieke leegheid, hebben we zowel de passie voor de woorden als de beweging voorbij de woorden nodig. Alleen samen kunnen we ze beide tot hun recht brengen. Ik verschil grondig van mening met sommige leden van mijn eigen kerk, op punten die ik van cruciaal belang acht en waarop ik niet kan toegeven. Maar alleen als ik bij ander de passie voor waarheid begrijp en de angsten die hem bewegen, krijgen we beiden de kans voor een dialoog over wat ons werkelijk van elkaar scheidt.

 De weldaad van de contemplatie

Dialoog is de moed om verschillen aan de orde te stellen, in de hoop ze te kunnen overbruggen. Het is gemakkelijker die verschillen vreedzaam onder ogen te zin als we rustig hebben durven kijken naar de spanningen en conflicten in onze eigen ziel. Dikwijls is wat we vrezen of niet gaarne zien in iemand anders juist datgene wat we in onszelf niet kunnen erkennen. En waarschijnlijk lukt die oprechtheid met onszelf alleen als we contemplatief zijn. In de rust en de stilte van de contemplatie kan in de contradicties erkennen die in mijn hart en mijn geest aan het werk zijn zonder in paniek te raken. Het is in de enkelvoudigheid van God zelf dat ik de vrede met mezelf en met iedere andere mens kan bereiken.